پالس اکسیمتر دستگاهی کوچک و کاربردی برای اندازه گیری میزان oxygen saturation خون و تعداد ضربان قلب است. این وسیله بیشتر در خانه، درمانگاه، بیمارستان و حتی برای مراقبت از بیماران تنفسی یا قلبی استفاده می شود. با اینکه استفاده از آن ساده به نظر می رسد، اما اگر چند نکته مهم رعایت نشود، عددی که روی نمایشگر دیده می شود می تواند گمراه کننده باشد. برای همین، دانستن روش درست استفاده از پالس اکسیمتر اهمیت زیادی دارد؛ چون یک عدد اشتباه گاهی بی دلیل نگرانی ایجاد می کند و گاهی هم برعکس، خطر واقعی را پنهان می کند.
پالس اکسیمتر از طریق عبور نور از بافت انگشت، میزان تقریبی اشباع اکسیژن خون را محاسبه می کند. همین یعنی شرایط ظاهری انگشت، وضعیت گردش خون، حرکت دست و حتی نور محیط می توانند روی دقت اندازه گیری اثر بگذارند. به زبان ساده، اگر دستگاه را روی انگشت سرد، دارای لاک یا در حال حرکت قرار دهید، نباید انتظار داشته باشید مثل یک تکنسین آزمایشگاه برایتان عدد بی نقص تحویل بدهد.
پالس اکسیمتر چیست و چه چیزی را نشان می دهد؟
پالس اکسیمتر وسیله ای غیرتهاجمی است که معمولا روی نوک انگشت قرار می گیرد و دو عدد اصلی را نمایش می دهد:
SpO2
این عدد نشان دهنده درصد اشباع اکسیژن خون است. در بیشتر افراد سالم، این عدد معمولا بین 95 تا 99 درصد قرار می گیرد.
Pulse Rate
این عدد تعداد ضربان قلب در هر دقیقه را نشان می دهد.
بعضی مدل ها نمودار pulse یا شدت سیگنال هم دارند که می تواند به کاربر کمک کند بفهمد دستگاه قرائت پایداری دارد یا نه.
قبل از استفاده از پالس اکسیمتر چه کارهایی لازم است؟
برای اینکه نتیجه اندازه گیری دقیق تر باشد، قبل از قرار دادن دستگاه روی انگشت باید چند نکته را رعایت کنید.
دست باید گرم باشد
اگر دست ها سرد باشند، جریان خون محیطی کاهش پیدا می کند و دستگاه نمی تواند سیگنال مناسبی دریافت کند. در این شرایط ممکن است عدد اکسیژن پایین تر از مقدار واقعی نشان داده شود. اگر انگشتان سرد هستند، چند دقیقه دست ها را گرم کنید.
ناخن باید تمیز باشد
لاک تیره، ژل ناخن، ناخن مصنوعی و حتی بعضی آلودگی ها می توانند عبور نور دستگاه را مختل کنند. بهتر است از انگشتی استفاده شود که ناخن آن بدون لاک و تمیز باشد.
چند دقیقه در حالت استراحت باشید
اگر بلافاصله بعد از راه رفتن سریع، بالا رفتن از پله، سرفه شدید یا فعالیت بدنی از پالس اکسیمتر استفاده کنید، ممکن است عددها ناپایدار باشند. بهتر است 3 تا 5 دقیقه در حالت نشسته و آرام استراحت کنید.
دست را ثابت نگه دارید
حرکت دست یا لرزش انگشت یکی از علت های شایع خطا در اندازه گیری است. قبل از شروع، در موقعیتی قرار بگیرید که بتوانید چند ثانیه بدون حرکت بمانید.
چگونه پالس اکسیمتر را دقیق استفاده کنیم؟
استفاده صحیح از پالس اکسیمتر نیاز به رعایت چند مرحله ساده اما مهم دارد.
مرحله اول: روشن کردن دستگاه
بسته به مدل دستگاه، یا با باز کردن گیره و قرار دادن انگشت روشن می شود یا دکمه power دارد. اگر دستگاه روشن نشد، باتری را بررسی کنید.
مرحله دوم: انتخاب انگشت مناسب
معمولا انگشت اشاره، میانی یا حلقه بهترین گزینه ها هستند. مهم این است که انگشت داخل دستگاه به درستی قرار بگیرد و بیش از حد کوچک یا بیش از حد تحت فشار نباشد.
مرحله سوم: قرار دادن صحیح انگشت
انگشت باید تا انتها داخل گیره دستگاه قرار بگیرد و ناخن رو به سمت بالای سنسور باشد؛ البته این موضوع به طراحی دستگاه بستگی دارد. در بیشتر مدل ها، باید انگشت کاملا داخل محفظه قرار بگیرد تا نور به درستی از بافت عبور کند.
مرحله چهارم: ثابت ماندن
بعد از قرار دادن انگشت، دست را روی سطحی ثابت بگذارید و چند ثانیه صبر کنید. اگر دست در هوا معلق بماند یا مدام تکان بخورد، قرائت ناپایدار می شود.
مرحله پنجم: صبر برای تثبیت عدد
بعضی افراد به محض روشن شدن نمایشگر، اولین عدد را می خوانند. این کار درست نیست. باید چند ثانیه صبر کنید تا عدد SpO2 و ضربان قلب ثابت شوند. عدد پایدار، معیار مناسب تری برای ثبت است.
مرحله ششم: ثبت نتیجه
اگر اندازه گیری به توصیه پزشک انجام می شود، بهتر است عدد اکسیژن، ضربان قلب، ساعت اندازه گیری و شرایط بیمار ثبت شود؛ مثلا در حالت استراحت، بعد از فعالیت یا هنگام تنگی نفس.
چه عواملی باعث خطای پالس اکسیمتر می شوند؟
پالس اکسیمتر وسیله مفیدی است، اما همیشه باید عوامل خطا را در نظر گرفت.
سرد بودن انگشت
کاهش جریان خون در انگشت باعث می شود دستگاه سیگنال ضعیف تری دریافت کند.
حرکت دست یا لرزش
هر نوع حرکت می تواند باعث شود دستگاه عدد نوسانی یا اشتباه نشان دهد.
لاک تیره یا ناخن مصنوعی
این مورد یکی از رایج ترین علت های قرائت نادرست است، مخصوصا در مدل های خانگی.
نور شدید محیط
در بعضی شرایط، نور مستقیم و شدید می تواند روی سنسور اثر بگذارد و قرائت را مختل کند.
فشار خون بسیار پایین یا گردش خون ضعیف
در بیماران با افت فشار، شوک، بیماری عروقی یا سرمای شدید، عدد دستگاه ممکن است دقیق نباشد.
باتری ضعیف
اگر باتری دستگاه رو به اتمام باشد، عملکرد آن ممکن است مختل شود.
استفاده نادرست از انگشت
اگر انگشت کامل داخل دستگاه قرار نگیرد یا اندازه آن با گیره هماهنگ نباشد، احتمال خطا بالا می رود.
عدد نرمال پالس اکسیمتر چقدر است؟
در اغلب بزرگسالان سالم، SpO2 بین 95 تا 99 درصد طبیعی در نظر گرفته می شود. البته این عدد می تواند با توجه به شرایط بیمار، بیماری های زمینه ای یا ارتفاع از سطح دریا کمی تفاوت داشته باشد.
SpO2 بین 95 تا 99 درصد
معمولا در محدوده طبیعی قرار دارد.
SpO2 بین 92 تا 94 درصد
نیاز به دقت بیشتر دارد، به ویژه اگر با علائمی مثل تنگی نفس، ضعف یا کبودی لب همراه باشد.
SpO2 کمتر از 92 درصد
می تواند نشانه مشکل تنفسی یا کاهش اکسیژن خون باشد و باید جدی گرفته شود.
SpO2 کمتر از 90 درصد
این وضعیت معمولا هشداردهنده است و نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارد.
تفسیر عدد باید همراه با علائم بالینی و شرایط بیمار انجام شود. پالس اکسیمتر ابزار کمکی است، نه معیار قطعی تشخیص.
بهترین زمان استفاده از پالس اکسیمتر
زمان استفاده از دستگاه به دلیل اندازه گیری بستگی دارد، اما معمولا در شرایط زیر کاربرد بیشتری دارد:
هنگام تنگی نفس یا احساس کمبود هوا
برای بررسی سریع وضعیت اکسیژن خون.
در بیماران مبتلا به بیماری های تنفسی
مثل آسم، COPD، پنومونی یا عفونت های تنفسی.
بعد از فعالیت بدنی
برای بررسی تحمل فعالیت در بعضی بیماران.
هنگام پایش خانگی بیمار
در بیمارانی که پزشک توصیه به کنترل منظم اکسیژن خون کرده است.
در زمان بیماری های ویروسی یا تب دار
اگر بیمار علائم تنفسی دارد، پایش اکسیژن می تواند مفید باشد.
اشتباهات رایج هنگام استفاده از پالس اکسیمتر
بعضی خطاها بسیار شایع هستند و باعث می شوند کاربر برداشت اشتباه از وضعیت خود داشته باشد.
خواندن عدد بلافاصله بعد از روشن شدن دستگاه
اولین عدد معمولا پایدار نیست.
استفاده روی انگشت یخ زده
این کار یکی از سریع ترین راه ها برای دیدن عدد غیرواقعی است.
تست روی ناخن لاک زده
مخصوصا لاک های تیره، براق یا ژلی.
تکان دادن دست هنگام اندازه گیری
دست باید بدون حرکت باشد.
تفسیر عدد بدون توجه به علائم بیمار
ممکن است عدد ظاهرا مناسب باشد، اما بیمار علائم جدی داشته باشد؛ یا برعکس.
مثال های کاربردی از استفاده دقیق پالس اکسیمتر
مثال 1: استفاده درست در منزل
فردی با سابقه آسم می خواهد اکسیژن خون خود را بررسی کند. ابتدا 5 دقیقه روی صندلی می نشیند، دست هایش را گرم می کند، لاک ناخن ندارد، پالس اکسیمتر را روی انگشت میانی می گذارد و دستش را روی میز ثابت نگه می دارد. بعد از چند ثانیه، عدد روی 97 درصد ثابت می شود. این یک اندازه گیری قابل اعتماد است.
مثال 2: عدد اشتباه به دلیل سردی دست
فردی بعد از بیرون آمدن از فضای سرد، بلافاصله دستگاه را روی انگشت خود می گذارد و عدد 89 درصد می بیند. بعد از گرم کردن دست ها و تکرار تست در حالت استراحت، عدد به 96 درصد می رسد. مشکل از کاهش جریان خون محیطی بوده، نه لزوما افت واقعی اکسیژن.
مثال 3: خطا به دلیل لاک ناخن
فردی با لاک سرمه ای از پالس اکسیمتر استفاده می کند و عدد 91 درصد ثبت می شود. سپس از انگشت بدون لاک یا از دست دیگر استفاده می کند و عدد 98 درصد دیده می شود. این اختلاف نشان می دهد لاک می تواند روی دقت اندازه گیری اثر بگذارد.
مثال 4: تفسیر همراه با علائم
بیماری عدد 94 درصد را روی دستگاه می بیند. اگرچه این عدد خیلی پایین نیست، اما بیمار همزمان دچار تنگی نفس، خس خس و ضعف شدید است. در این وضعیت فقط نگاه کردن به عدد کافی نیست و بیمار باید سریع تر ارزیابی پزشکی شود.
مثال 5: اشتباه در خواندن عدد اولیه
کاربری دستگاه را روی انگشت می گذارد و در همان ثانیه اول عدد 87 درصد می بیند و نگران می شود. چند ثانیه بعد، وقتی سیگنال پایدار می شود، عدد واقعی روی 98 درصد قرار می گیرد. نتیجه اینکه در استفاده از پالس اکسیمتر، عجله فقط استرس تولید می کند؛ انگار دستگاه هنوز جمله اش را کامل نکرده، شما وسط حرفش نتیجه گرفته اید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر پالس اکسیمتر به طور مکرر عدد پایین نشان می دهد، یا اگر بیمار علائمی مثل تنگی نفس، کبودی لب، گیجی، خواب آلودگی غیرعادی، درد قفسه سینه یا ضعف شدید دارد، باید با پزشک مشورت شود. همچنین اگر عدد دستگاه با حال عمومی بیمار همخوانی ندارد، لازم است بررسی تخصصی انجام شود.
جمع بندی
برای استفاده دقیق از پالس اکسیمتر باید دست ها گرم باشند، انگشت تمیز و بدون لاک انتخاب شود، بدن در حالت استراحت باشد و دست هنگام اندازه گیری حرکت نکند. همچنین باید چند ثانیه برای ثابت شدن عدد صبر کرد و نتیجه را همراه با علائم بیمار تفسیر کرد. پالس اکسیمتر ابزار مفیدی برای پایش سریع اکسیژن خون است، اما دقت آن به روش استفاده کاملا وابسته است. هرچه اصول استفاده دقیق تر رعایت شود، عدد نمایش داده شده قابل اعتمادتر خواهد بود.